PHẦN ĐỊA LÝ VĨNH PHÚC - Chương 1: VỊ TRÍ ĐỊA LÝ VÀ ĐỊA LÝ HÀNH CHÍNH

Ngày đăng: 10/09/2006

I- Vị trí địa lý, giới hạn, diện tích tỉnh Vĩnh Phúc

Tỉnh  Vĩnh Phúc được thành lập năm 1950 trên cơ sở hợp nhất hai tỉnh Vĩnh Yên và Phúc Yên theo Nghị định số 03 TTg ngày 12 tháng 2 năm 1950 của Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà. Đến tháng 3 năm 1968, tỉnh  Vĩnh Phúc hợp nhất với tỉnh Phú Thọ thành tỉnh  Vĩnh Phú. Sau gần 30 năm xây dựng và phát triển, đến ngày 1 tháng 1 năm 1997, thực hiện Nghị quyết kỳ họp thứ 10 Quốc hội Khoá IX về việc chia tách tỉnh Vĩnh Phú thành tỉnh Vĩnh Phúc và tỉnh Phú Thọ, tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập.

1.1.Vị trí địa lý:

Nhìn trên bản đồ địa lý tự nhiên nước ta, Tỉnh Vĩnh Phúc nằm ở trung tâm của miền Bắc Việt Nam, cách thủ đô Hà Nội 50 km về phía Tây Bắc. Tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay có một vị trí địa lý khá thuận lợi cho phát triển kinh tế, xã hội và giao lưu văn hoá. Cụ thể vị trí địa lý Vĩnh Phúc được thể hiện như sau:

- Điểm cực Bắc tại xã Đạo Trù, huyện Tam Đảo nằm trên vĩ tuyến 2135’ Bắc.

- Điểm cực Nam tại xã Tráng Việt huyện Mê Linh trên vĩ tuyến 21006’ Bắc.

- Điểm cực Tây tại xã Bạch Lưu huyện Lập Thạch nằm trên kinh tuyến 106019’ Đông.

- Điểm cực Đông tại xã Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên,nằm trên kinh tuyến 106048’ Đông.

Xét về chiều rộng từ Đông sang Tây giữa hai kinh tuyến là khoảng 46 km.

Xét về chiều dài từ Bắc xuống Nam giữa hai vĩ tuyến là khoảng 49 km.

1.2. Giới hạn tỉnh Vĩnh Phúc:

Tỉnh Vĩnh Phúc có vị trí địa lý giáp với 05 tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương. Phía Bắc giáp hai tỉnh là Tuyên Quang và Thái Nguyên với đường ranh giới tự nhiên là dãy núi Tam Đảo. Phía Nam giáp Hà Tây và thủ đô Hà Nội với đường ranh giới tự nhiên là sông Hồng. Phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ với ranh giới tự nhiên là sông Lô. Phía Đông tiếp giáp hai huyện ngoại thành của thủ đô Hà Nội là Sóc Sơn và Đông Anh. Có thể thấy Vĩnh Phúc không chỉ là trung tâm của Bắc bộ Việt Nam (từ Vĩnh Phúc xuống thành phố Hạ Long nằm ở phía Đông Bắc, lên biên giới Việt Trung phía Bắc, lên biên giới Việt Lào phía Tây-Tây Bắc đều phải qua một chặng đường khoảng 200 km) mà còn đóng vai trò cửa ngõ phía Tây Bắc của thủ đô Hà Nội.

Với một vị trí địa lý như vậy, về tự nhiên, tỉnh Vĩnh Phúc có thể được coi là vùng chuyển tiếp giữa vùng núi, trung du phía Bắc và vùng Đồng bằng sông Hồng (một số tài liệu coi Vĩnh Phúc là đỉnh của Đồng bằng Sông Hồng, một số tài liệu khác lại coi Vĩnh Phúc thuộc miền núi và trung du phía Bắc). Chính vì vậy mà ở Vĩnh Phúc ta thấy xuất hiện nhiều loại địa hình với những độ cao khác nhau và các điều kiện tự nhiên khá phong phú. Về mặt chính trị, xã hội, Vĩnh Phúc là cửa ngõ phía Tây Bắc của Đồng bằng sông Hồng và thủ đô Hà Nội, chính vì vậy Vĩnh Phúc có một vị trí quan trọng cả về chính trị và an ninh, quốc phòng, có điều kiện để tiếp cận nhanh hơn với những xu hướng mới, với sự phát triển của khoa học - công nghệ, hội nhập về văn hoá . Xét về mặt kinh tế, vị trí địa lý cộng với sự thuận tiện của đường giao thông đã tạo cho Vĩnh Phúc những điều kiện thuận lợi để giao lưu kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và phát triển Vĩnh Phúc thành một tỉnh giàu đẹp nhất miền Bắc như Bác Hồ hằng mong muốn.

1.3.Diện tích tỉnh Vĩnh Phúc:

Theo Quyết định số 24/2001/QĐ-TTg ngày 01 tháng 3 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt kết quả Tổng kiểm kê đất đai năm 2000, tỉnh Vĩnh Phúc có diện tích là 137136 ha, chiếm gần 0,42% diện tích đất tự nhiên của cả nước (trong đó diện tích đất nông nghiệp là 66781ha, diện tích đất lâm nghiệp có rừng là 30433 ha; đất chuyên dùng là 18693 ha; đất ở là 5158 ha; đất chưa sử dụng là 16071 ha). Theo Quyết định này thì Vĩnh Phúc vẫn được xếp vào nhóm miền núi và trung du phía Bắc.

II. Địa lý hành chính:

Trải qua nhiều lần tách, nhập do yêu cầu của cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước và phát triển kinh tế – xã hội, tên gọi cũng như sự phân chia các đơn vị hành chính trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc có nhiều sự thay đổi.

2.1. Quá trình hình thành lãnh thổ hành chính:

Vào giai đoạn đầu của thời kỳ dựng nước, thời kỳ nhà nước Văn Lang, nước ta được chia làm 15 Bộ (đơn vị hành chính lúc bấy giờ), kinh đô đóng ở vùng Bạch Hạc. Trong số 15 bộ đó có Bộ Văn Lang – là bộ gốc trung tâm của nước Văn Lang lúc bấy giờ – nằm trên hợp lưu của ba con sông là sông Thao, sông Đà và sông Lô. Bộ Văn Lang chiếm một phần lãnh thổ khá rộng, kéo dài từ dãy núi Ba Vì sang dãy núi Tam Đảo tương ứng với tỉnh Phú Thọ, tỉnh Vĩnh Phúc, một phần các tỉnh Hà Tây, Yên Bái, Tuyên Quang ngày nay.

Như vậy, vào thời kỳ nhà nước Văn Lang cách đây khoảng 4000 năm, tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay nằm ở phía Đông bộ Văn Lang, trên tả ngạn sông Hồng.

Tiếp tục sự nghiệp dựng nước của các triều đại Vua Hùng, Thục An Dương Vương lập ra nước Âu Lạc (khoảng đầu thế kỷ thứ III TCN), đặt kinh đô tại Cổ Loa, mở rộng đất đai bờ cõi. Nước Âu Lạc vẫn chia thành các Bộ do các Lạc tướng đứng đầu quản lý, nhưng lúc này bộ Văn Lang bị thu hẹp một phần ở phía Bắc và Đông Bắc. Khoảng Vĩnh Phúc và Sơn Tây ngày nay nằm trong bộ M’linh (phiên âm là Mi Linh hay Mê Linh).

Vào thời thuộc Hán (từ 111 TCN đến năm 210), nước ta bị chia thành 3 quận là Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam. Dưới cấp quận là cấp huyện, các huyện tương ứng với phạm vi Bộ của nước ta dưới thời nhà nước Âu Lạc. Như vậy vào thời thuộc Hán, tỉnh Vĩnh Phúc nằm trong huyện Mê Linh – quận Giao Chỉ.

Từ thế kỷ XIII đến thể kỷ XIV, triều đại nhà Trần vẫn chia nước thành các lộ; đến thời nhà Hồ lại đổi lộ thành trấn (dưới trấn là phủ; dưới phủ là châu; dưới châu là huyện; dưới huyện là xã). Các tài liệu lịch sử còn lưu lại đã xác định vùng đất Vĩnh Phúc vào cuối đời Trần nằm trong 3 lộ và trấn sau:

            - Châu Tam Đới (hay còn gọi là Tam Đái, vùng Vĩnh Tường ngày nay) gồm các huyện Yên Lạc, Yên Lãng, Lập Thạch nằm trong lộ Đông Đô.

            - Châu Bắc Giang có huyện Tân Phúc, châu Vũ Ninh có huyện Đông Ngàn (bao gồm hai huyện Kim Anh và Từ Sơn ngày nay) nằm trong lộ Bắc Giang.

            - Huyện Dương thuộc trấn Tuyên Quang.

Sau khi đánh đuổi quân Minh, khôi phục độc lập dân tộc (1428), nhà Hậu Lê chia cả nước làm 5 đạo gồm: Nam Đạo, Bắc Đạo, Tây Đạo, Đông Đạo và Hải Tây Đạo. Đến năm 1466, Vua Lê Thánh Tông chia cả nước thành 12 đạo thừa tuyên (tương đương với đơn vị tỉnh bây giờ). Đầu thời Hậu Lê tình hình địa lý hành chính tỉnh Vĩnh Phúc vẫn giống thời Trần. Cuối Hậu Lê, đầu đời Nguyễn (cuối thế kỷ XIX) các đơn vị hành chính có sự thay đổi. Đất Vĩnh Phúc nằm trong ba trấn:

            - Trấn Kinh Bắc: Phủ Từ Sơn có huyện Đông Ngàn, phủ Bắc Hà có huyện Tân Phúc, huyện Kim Hoa.

            - Trấn Sơn Tây: Phủ Tam Đới gồm các huyện Bạch Hạc, Lập Thạch, Yên Lạc, Yên Lãng; Phủ Đoan Hùng có huyện Dương.

            - Trấn Thái Nguyên: Phủ Phú Bình có huyện Bình Tuyền.

Dưới thời Nguyễn thế kỷ XIX, Vua Minh Mạng đổi trấn thành tỉnh. Phạm vi Vĩnh Phúc nằm vào 3 tỉnh Sơn Tây, Bắc Ninh và Thái Nguyên, vẫn bao gồm các phủ huyện như thời Gia Long song có thay đổi đôi chút về cương vực hoặc địa danh. Năm 1832, đặt phân phủ Vĩnh Tường đơn vị hành chính kiêm lý 2 huyên Yên Lạc và Yên Lãng.

Cuối thế kỷ XIX, nhà Nguyễn ký điều ước Pa-tơ-nốt với thực dân Pháp xâm lược. Thực hiện chính sách “chia để trị”nhằm ngăn chặn các phong trào khởi nghĩa của nông dân, thực dân Pháp tiến hành chia cắt và xáo trộn các huyện, các xã ở Bắc Kỳ để thành lập các trung tâm cai trị mới. Viên Công sứ Pháp ở Hưng Hoá năm 1899 thú nhận rằng: “Việc làm đầu tiên của chúng ta là chia nhỏ những tỉnh quá rộng lớn ấy. Biện pháp này rất cần thiết, vừa giảm được ảnh hưởng quan lại bản xứ có quá nhiều thế lực, vừa làm cho công việc bình định dễ dàng hơn, áp dụng các luật pháp và một nền cai trị linh hoạt hơn”.

Thực hiện chính sách cai trị trên, các tỉnh Sơn Tây, Bắc Ninh, Thái Nguyên bị cắt  xén bớt  đi, các tỉnh mới - trong đó có Vĩnh Yên, Phúc Yên lần lượt ra đời.

* Ngày 6-1-1890, Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định thành lập đạo Vĩnh Yên bao gồm phủ Vĩnh Tường, 5 huyện thuộc tỉnh Sơn Tây (là Bạch Hạc, Lập Thạch, Tam Dương, Yên Lạc, Yên Lãng), huyện Bình Xuyên của tỉnh Thái Nguyên và một phần huyện Kim Anh của tỉnh Bắc Ninh. Lỵ sở của tỉnh Vĩnh Yên đặt tại Hương Canh (Bình Xuyên) nên nhân dân lúc bấy giờ còn gọi Vĩnh Yên là tỉnh Cánh. Tuy nhiên đến ngày 12 tháng 4 năm 1891, Toàn quyền Đông Dương lại ra Nghị định giải thể đạo Vĩnh Yên và giao cho tỉnh Sơn Tây. Phải đến hơn 8 năm sau, ngày 29 tháng 12 năm 1989, tỉnh Vĩnh Yên mới được tái lập, tỉnh lỵ đặt tại xã Tích Sơn huyện Tam Dương. (Nguyễn Xuân Lân - Địa chí Vĩnh Phúc)

Ngày 6 tháng 10 năm 1891, Chính phủ bảo hộ ra Nghị định thành lập 2 tỉnh Vĩnh Yên và Phù Lỗ với cương vực mới. Huyện Yên Lãng được tách khỏi Vĩnh Yên và nhập vào Phù Lỗ (tỉnh mới được thành lập). Từ đó, Vĩnh Yên có một phủ Vĩnh Tường và bốn huyện Yên Lạc, Lập Thạch, Tam Dương, Bình Xuyên.

Tỉnh Phúc Yên có tên ban đầu là tỉnh Phù Lỗ. Ngày 6 tháng 1 năm 1901, chính quyền thực dân Pháp thành lập tỉnh Phù Lỗ bao gồm phủ Đa Phúc, huyện Kim Anh và một phần huyện Đông Khê (cắt từ tỉnh Bắc Ninh) nhập với huyện Yên Lãng (cắt từ tỉnh Vĩnh Yên), tỉnh lỵ đặt tại làng Phù Lỗ, huyện Kim Anh.

            Ngày 10 tháng 12 năm 1903, tỉnh Phù Lỗ đổi tên thành tỉnh Phúc Yên (Phúc Yên là tên ghép của hai phủ Đa Phúc và Yên Lãng), tỉnh lỵ chuyển lên làng Tháp Miếu, tổng Bạch Trữ, phủ Yên Lãng (làng Tháp Miếu thuộc thị xã Phúc Yên ngày nay). Ngày 7 tháng 3 năm 1913, tỉnh Phúc Yên đổi thành đại lý Phúc Yên và lệ thuộc vào tỉnh Vĩnh Yên. Mười năm sau, ngày 31 tháng 3 năm 1923, Thống sứ Bắc Kỳ ra Nghị định lập lại tỉnh Phúc Yên gồm hai phủ là Đa Phúc, Yên Lãng và hai huyện là Kim Anh, Đông Anh. Lúc bấy giờ, Phúc Yên là tỉnh nhỏ nhất của xứ Bắc Kỳ.

Từ sau cách mạng Tháng Tám năm 1945, tình hình địa lý hành chính của tỉnh Vĩnh Phúc có nhiều lần thay đổi quan trọng về địa danh và địa giới.

Tháng 3 năm 1968, thực hiện nghị quyết của Quốc hội và Quyết định của Chính phủ, tỉnh Vĩnh Phúc hợp nhất với tỉnh Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú.

Do yêu cầu tăng cường công tác quản lý nhà nước phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội, ngày 15 tháng 11 năm 1996, Quốc Hội ra Nghị quyết tách tỉnh Vĩnh Phú thành hai tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ. Như vậy sau gần 30 năm hợp nhất (từ năm 1968), tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập, tỉnh lỵ đặt tại thị xã Vĩnh Yên.

2.2. Sự phân chia các đơn vị hành chính hiện nay:

Ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập và bắt đầu làm việc theo đơn vị hành chính mới.

Theo Nghị định số 36/1998/NĐ-CP ngày 9/6/1998, huyện Tam Đảo được chia thành hai huyện Tam Dương và Bình Xuyên.

Đến thời điểm hiện nay, số lượng các đơn vị hành chính theo từng cấp ở tỉnh Vĩnh Phúc là:

Bảng 1:

DIỆN TÍCH, SỐ LƯỢNG CÁC ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH

CẤP HUYỆN VÀ CẤP XÃ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH VĨNH PHÚC

(Nguồn: Niên giám Thống kê Vĩnh Phúc năm 2004)

STT

Huyện, thị xã

Diện tích

(Km2)

Số xã

Số phường, thị trấn

Cộng

1.            

Thị xã Vĩnh Yên

50,09

03

06

09

2.            

Thị xã Phúc Yên

120,33

04

05

09

3.            

Huyện Lập Thạch

323,07

35

01

36

4.            

Huyện Tam Dương

107,04

12

01

13

5. 

Huyện Tam Đảo

235,90

08

01

09

6. 

Huỵên Bình Xuyên

145,59

12

01

13

7. 

Huyện Mê Linh

140,95

17

0

17

8. 

Huyện Yên Lạc

108,72

16

01

17

9.            

Huyện Vĩnh Tường

141,82

28

01

29

Tổng:

09

1371,41

135

17

152

 

      Như vậy, tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2004, Vĩnh Phúc có 09 đơn vị hành chính cấp huyện (trong đó có 02 thị xã), 152 đơn vị hành chính cấp xã (trong đó có 11 phường, 06 thị trấn). So với các tỉnh khác thì Vĩnh Phúc có số lượng đơn vị hành chính các cấp ở mức trung bình, tuy nhiên số lượng các đơn vị hành chính cấp xã ở mỗi huyện cũng như quy mô diện tích của các đơn vị hành chính là không đều nhau (ví dụ số đơn vị hành chính cấp xã của huyện Lập Thạch nhiều gấp 04 lần số đơn vị hành chính cấp xã của thị xã Vĩnh Yên và diện tích gấp khoảng 6,4 lần) cộng với các yếu tố phức tạp của địa hình đã gây ra những khó khăn cho công tác quản lý nhà nước trên địa bàn tỉnh.

Th.S.Nguyễn Xuân Thăng - Trưởng Khoa Quản lý Nhà nước

Nghiên cứu khoa học

Video

Chương trình Lý luận và cuộc sống tháng 12 năm 2017 Phóng sự kỷ niệm 60 năm thành lập trường Chương trình lý luận và cuộc sống tháng 11 năm 2017 Chương trình lý luận và cuộc sống tháng 10 năm 2017 Chương trình lý luận và cuộc sống tháng 9 năm 2017
Xem tất cả »

Hình ảnh


Liên kết website